Ένα σπίτι, δύο παιδιά και χρέη που εμφανίζονται μετά τον θάνατο αρκούν συχνά για να ξεκινήσει μια οικογενειακή και οικονομική περιπέτεια πολλών ετών. Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο επιχειρεί να περιορίσει τέτοιες καταστάσεις, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται η νόμιμη μοίρα, η μοιρασιά των ακινήτων και οι οφειλές του θανόντος.
Στην πράξη, ένα παιδί μπορεί να κρατήσει ολόκληρο το οικογενειακό σπίτι και το άλλο να αποκτήσει χρηματική απαίτηση αντί για ένα μικρό ποσοστό στο ακίνητο. Αυτό, ωστόσο, δεν γίνεται αυτομάτως. Θα πρέπει να προβλέπεται σε διαθήκη ή κληρονομική σύμβαση ή να προκύψει από μεταγενέστερη συμφωνία ή δικαστική απόφαση για τη διανομή της περιουσίας.
Παράλληλα, εάν μαζί με το σπίτι εμφανιστούν δάνεια, οφειλές προς την Εφορία ή άλλα άγνωστα χρέη, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται, ως βασικός κανόνας, με τη δική του περιουσία. Η προστασία αυτή μπορεί να χαθεί εάν παραβιάσει τους κανόνες διαχείρισης της κληρονομιάς και προστασίας των πιστωτών.
Ο Ν. 5303/2026 αντικαθιστά ολόκληρο το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα και εφαρμόζεται κυρίως στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που πεθαίνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά. Για παλαιότερους θανάτους εξακολουθεί βασικά να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς, με τις εξαιρέσεις που προβλέπουν οι μεταβατικές διατάξεις.
Μία από αυτές αφορά τις νέες συμφωνίες διανομής, οι οποίες μπορούν υπό προϋποθέσεις να χρησιμοποιηθούν και για παλαιότερες κληρονομιές, εφόσον δεν έχει ήδη ασκηθεί αγωγή διανομής.
Η πρώτη μεγάλη αλλαγή αφορά την ευθύνη του κληρονόμου για τις οφειλές του θανόντος. Με το νέο καθεστώς δεν κινδυνεύουν αυτομάτως το δικό του σπίτι, ο μισθός ή οι καταθέσεις του από ένα παλιό δάνειο ή μια φορολογική οφειλή που εμφανίστηκε αργότερα.
Για παράδειγμα, κάποιος κληρονομεί ακίνητο αξίας 150.000 ευρώ και στη συνέχεια αποκαλύπτονται τραπεζικά και φορολογικά χρέη ύψους 220.000 ευρώ. Οι πιστωτές μπορούν να στραφούν στην κληρονομική περιουσία και το ακίνητο ενδέχεται να εκποιηθεί για την πληρωμή τους. Ο κληρονόμος, όμως, δεν θα κληθεί να καλύψει τα υπόλοιπα 70.000 ευρώ από τη δική του περιουσία, εφόσον δεν συντρέχει κάποια από τις εξαιρέσεις του νόμου.
Η προστασία μπορεί να χαθεί εάν ο κληρονόμος δηλώσει ότι θα διαχειρίζεται και θα διαθέτει ελεύθερα την κληρονομιά. Προσωπικά εκτεθειμένος μπορεί να βρεθεί και αν πουλήσει ή μεταβιβάσει περιουσιακά στοιχεία κατά παράβαση του νόμου, μειώσει υπαίτια την αξία της κληρονομιάς ή δεν τηρήσει τη σειρά με την οποία πρέπει να ικανοποιηθούν πιστωτές και λοιποί δικαιούχοι.
Ο κληρονόμος προστατεύεται, επομένως, από άγνωστες οφειλές, δεν έχει όμως ανεξέλεγκτη δυνατότητα να πουλήσει ή να μεταβιβάσει ό,τι κληρονόμησε προτού ξεκαθαρίσουν οι υποχρεώσεις της περιουσίας.
Ένα σπίτι σε δύο παιδιά χωρίς υποχρεωτική συνιδιοκτησία
Η δεύτερη βασική αλλαγή αφορά τη νόμιμη μοίρα. Μέχρι σήμερα, ο δικαιούχος συμμετείχε στην κληρονομιά ως κληρονόμος κατά το ποσοστό που του αναλογούσε. Με το νέο καθεστώς αποκτά χρηματική απαίτηση ίση με το μισό της αξίας που θα λάμβανε εάν δεν υπήρχε διαθήκη.
Για παράδειγμα, ένας γονέας με δύο παιδιά αφήνει με διαθήκη ένα σπίτι αξίας 240.000 ευρώ μόνο στο ένα. Εφόσον δεν υπάρχει επιζών σύζυγος, χρέη, προηγούμενες παροχές ή άλλα στοιχεία που αλλάζουν τον υπολογισμό, κάθε παιδί θα δικαιούνταν χωρίς διαθήκη το 50% της περιουσίας. Η νόμιμη μοίρα του παιδιού που παραλείφθηκε είναι το μισό αυτού του ποσοστού, δηλαδή 25% ή 60.000 ευρώ.
Το πρώτο παιδί μπορεί να κρατήσει ολόκληρο το σπίτι, αλλά πρέπει να καταβάλει τα 60.000 ευρώ στον αδελφό του. Εάν δεν διαθέτει το ποσό, θα πρέπει να αναζητηθεί άλλη λύση, όπως συμφωνία μεταξύ των δύο πλευρών, χρηματοδότηση ή αξιοποίηση διαφορετικού περιουσιακού στοιχείου. Εάν δεν υπάρξει συμφωνία, η υπόθεση μπορεί να καταλήξει στο δικαστήριο.
Η καταβολή χρημάτων αποτελεί τον νέο βασικό κανόνα, αλλά όχι χωρίς εξαιρέσεις. Το δικαστήριο μπορεί, εάν το επιβάλλουν οι περιστάσεις, να διατάξει αντί χρημάτων την απόδοση ποσοστού ή συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου της κληρονομιάς.
Συμφωνία όσο ο γονέας βρίσκεται εν ζωή
Μία ακόμη σημαντική αλλαγή είναι η εισαγωγή της κληρονομικής σύμβασης. Ο ιδιοκτήτης μπορεί όσο βρίσκεται εν ζωή να οργανώσει με δεσμευτική συμφωνία τη διαδοχή της περιουσίας του.
Η σύμβαση καταρτίζεται ενώπιον συμβολαιογράφου, με αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων. Μέσω αυτής μπορεί να εγκατασταθεί κληρονόμος ή να οριστεί ποιος θα λάβει συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο μετά τον θάνατο.
Για παράδειγμα, ένας γονέας διαθέτει σπίτι αξίας 250.000 ευρώ και οικογενειακή επιχείρηση αξίας 300.000 ευρώ. Μπορεί να οργανώσει τη διαδοχή, ώστε το παιδί που εργάζεται στην επιχείρηση να την αναλάβει και το άλλο να πάρει το σπίτι, προβλέποντας συγχρόνως τον τρόπο κάλυψης της διαφοράς των 50.000 ευρώ.
Η δυνατότητα αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για οικογενειακές επιχειρήσεις, περιουσίες με πολλά ακίνητα και οικογένειες με παιδιά από διαφορετικούς γάμους. Η μοιρασιά μπορεί να οργανωθεί εκ των προτέρων, αντί η σύγκρουση να ξεσπάσει μετά τον θάνατο.
Μία πράξη για αποδοχή και μοιρασιά
Διαφορετική διαδικασία είναι η σύμβαση διανομής που υπογράφουν οι συγκληρονόμοι μετά τον θάνατο. Με αυτήν μπορούν να συμφωνήσουν απευθείας πώς θα μοιράσουν την περιουσία, ενώ η ίδια πράξη ισχύει ταυτόχρονα και ως αποδοχή της κληρονομιάς.
Για παράδειγμα, δύο αδέλφια κληρονομούν ένα σπίτι, ένα οικόπεδο και καταθέσεις. Μπορούν να συμφωνήσουν ότι ο ένας θα κρατήσει το σπίτι και ο άλλος το οικόπεδο, χρησιμοποιώντας τις καταθέσεις για να καλύψουν τη διαφορά αξίας. Με αυτόν τον τρόπο αποφεύγεται να γίνουν πρώτα συνιδιοκτήτες σε όλα και να χρειαστούν στη συνέχεια νέες πράξεις για τη μεταξύ τους διανομή.
Η ΠΟΜΙΔΑ χαρακτηρίζει τη ρύθμιση «ιστορική τομή», καθώς μπορεί να περιορίσει τις αλλεπάλληλες δηλώσεις, συμβολαιογραφικές πράξεις και μεταγραφές που απαιτούνταν έως σήμερα. Για ακίνητα, η σύμβαση πρέπει να καταρτίζεται συμβολαιογραφικά και, σύμφωνα με την Ομοσπονδία, να συμμετέχουν όλοι οι εξ αδιαθέτου συγκληρονόμοι.
Τι αλλάζει για τις διαθήκες και τον επιζώντα σύζυγο
Οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται, αλλά τροποποιούνται επιμέρους κανόνες για την κατάθεση, τη δημοσίευση και την παραγωγή των έννομων αποτελεσμάτων τους. Προβλέπονται, επίσης, ειδικές δικλίδες για διαθήκες που συντάσσονται από πρόσωπα τα οποία περιθάλπονται σε μονάδες υγείας ή κοινωνικής φροντίδας.
Ενισχύεται και η θέση του επιζώντος συζύγου. Όταν συντρέχει με ένα παιδί, η εξ αδιαθέτου μερίδα του αυξάνεται στο ένα τρίτο, ενώ με δύο ή περισσότερα παιδιά παραμένει στο ένα τέταρτο. Αποκτά, επιπλέον, δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της οικογενειακής κατοικίας χωρίς αντάλλαγμα για ένα έτος.
Περιορισμένα δικαιώματα αναγνωρίζονται, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, και στο πρόσωπο που συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση με τον θανόντα.
Η φορολογική ένσταση της ΠΟΜΙΔΑ
Η ΠΟΜΙΔΑ χαιρετίζει την αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου, επισημαίνει όμως ότι οι κληρονομικές συμβάσεις κινδυνεύουν να παραμείνουν «κενό γράμμα» εάν δεν συνοδευτούν από ευνοϊκότερη φορολογική μεταχείριση.
Μια οικογένεια μπορεί πλέον να έχει τη νομική δυνατότητα να συμφωνήσει εγκαίρως ποιο παιδί θα πάρει το σπίτι και ποιο την οικογενειακή επιχείρηση. Εάν, όμως, η συμφωνία φορολογείται βαρύτερα από μια γονική παροχή, οι ενδιαφερόμενοι δεν θα έχουν οικονομικό κίνητρο να χρησιμοποιήσουν τον νέο θεσμό.
Για τον λόγο αυτό, η Ομοσπονδία ζητά οι κληρονομικές συμβάσεις μεταξύ γονέων, παιδιών και εγγονών να υπαχθούν στο φορολογικό πλαίσιο των γονικών παροχών και δωρεών, με αφορολόγητο 800.000 ευρώ για την Α΄ κατηγορία. Διαφορετικά, προειδοποιεί ότι μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του νέου νόμου μπορεί να παραμείνει ανενεργή στην πράξη.
