Αυξάνεται η ψηφιακή παρουσία των εφήβων στην Ελλάδα, με τα social media να καταλαμβάνουν ολοένα μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητάς τους. Τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η επίδραση της ψηφιακής ζωής στην υγιή ανάπτυξη των νέων δεν εξαρτάται μόνο από τον χρόνο που περνούν online, αλλά και από το περιεχόμενο που καταναλώνουν, τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες και όσα η ψηφιακή δραστηριότητα υποκαθιστά στην καθημερινότητά τους.
Σύμφωνα με την έκθεση, «Μεγαλώνοντας στην Ψηφιακή Εποχή: μια σύνθεση επιστημονικών δεδομένων και πολιτικών», που εκπονήθηκε από την Πρωτοβουλία για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων (CAMHI) σε συνεργασία με το Child Mind Institute της Νέας Υόρκης, με την αποκλειστική υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, η προβληματική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στους εφήβους ηλικίας 15 και 16 ετών αυξήθηκε σημαντικά, από 36,1% το 2015 σε 48% το 2024.
Την ίδια ώρα, τα διαθέσιμα στοιχεία για την Ελλάδα αποτυπώνουν την ολοένα εντονότερη ψηφιακή παρουσία των εφήβων: η καθημερινή χρήση του διαδικτύου από μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αυξήθηκε από 77% το 2019 σε 86% το 2025, ενώ το 61% ανέφερει έκθεση σε επιβλαβές ή ακατάλληλο περιεχόμενο, συνήθως τυχαία.
Οι κίνδυνοι δεν επηρεάζουν όλους τους νέους με τον ίδιο τρόπο. Μεγαλύτερη ευαλωτότητα φαίνεται να εμφανίζουν οι μεγαλύτεροι έφηβοι, τα κορίτσια και οι νέοι που ήδη αντιμετωπίζουν άγχος, κατάθλιψη ή άλλες δυσκολίες. Την ίδια στιγμή, το ψηφιακό περιβάλλον μπορεί να προσφέρει δυνατότητες σύνδεσης και υποστήριξης, ιδίως για νέους που είναι κοινωνικά απομονωμένοι, ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές ή ανήκουν σε περιθωριοποιημένες ομάδες.
Ακούγοντας τους ίδιους τους εφήβους
Στις συζητήσεις με 85 εφήβους ηλικίας 13 έως 17 ετών από πέντε ελληνικές πόλεις, αναδείχθηκαν τόσο τα οφέλη της ψηφιακής ζωής, όπως η διατήρηση κοινωνικών σχέσεων, η συμμετοχή σε κοινότητες και η πρόσβαση σε πληροφορίες, όσο και οι προκλήσεις που τη συνοδεύουν. Οι ίδιοι οι έφηβοι αναγνώρισαν την ανάγκη για προστασία και καθοδήγηση, ιδιαίτερα για μικρότερες ηλικίες, ενώ εξέφρασαν επιφυλάξεις απέναντι σε οριζόντιους περιορισμούς που παρακάμπτονται εύκολα ή αδυνατούν να αντιμετωπίσουν τα βαθύτερα αίτια των προβλημάτων, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην ψηφιακή παιδεία, στον ουσιαστικό διάλογο, στις υποστηρικτικές οικογενειακές σχέσεις και στη δημιουργία ευκαιριών για κοινωνική συναναστροφή, άθληση και συμμετοχή εκτός διαδικτύου.
Μια βάση για τεκμηριωμένο διάλογο
Η αναφορά δεν δίνει εύκολες ή απόλυτες απαντήσεις, αλλά αποτυπώνει τι γνωρίζουμε, πού η τεκμηρίωση εξελίσσεται και πού παραμένουν κενά.
«Η αβεβαιότητα, ωστόσο, δεν δικαιολογεί την αδράνεια: τα διαθέσιμα δεδομένα μπορούν ήδη να καθοδηγήσουν παρεμβάσεις για ένα ασφαλέστερο ψηφιακό περιβάλλον και την προστασία της ψυχικής υγείας των εφήβων», τονίζεται στην έκθεση.
Προστίθεται ότι μεγαλύτερες πιθανότητες αποτελεσματικότητας φαίνεται να έχουν οι παρεμβάσεις που στοχεύουν συγκεκριμένους μηχανισμούς κινδύνου, όπως ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο και η διαταραχή του ύπνου, σε συνδυασμό με συστηματική ψηφιακή παιδεία, καθοδήγηση από την οικογένεια και το σχολείο, ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας και μεγαλύτερη ευθύνη και λογοδοσία για τις ίδιες τις ψηφιακές πλατφόρμες.
Οι περιορισμοί στη χρήση κινητών στα σχολεία φαίνεται να συμβάλλουν στη μείωση των περισπασμών όταν εφαρμόζονται με συνέπεια, ενώ τα ηλικιακά όρια πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν επίσης ένα πεδίο παρέμβασης, για το οποίο η διαθέσιμη τεκμηρίωση εξακολουθεί να εξελίσσεται. Μακροπρόθεσμα, η αποτελεσματική προστασία των εφήβων φαίνεται να εξαρτάται από έναν συνδυασμό παρεμβάσεων που προσαρμόζονται στις ταχείες εξελίξεις του ψηφιακού περιβάλλοντος, αξιολογούνται και αναπροσαρμόζονται συστηματικά στην πράξη, και λαμβάνουν υπόψη τις εμπειρίες και τις απόψεις των ίδιων των εφήβων, καταλήγει η έκθεση.
